کشت بدون خاک یا Hydroponics

مقدمه: بستگی انسان به غذا طی قرون و اعصار از طریق خاک بودهاست . خاک با تامین غذا امکان ادامه حیات و بقای وی را فراهم ساخته است . مهاجرتها ، جنگلهای قبیله ای و دسته ای که در ارتباط و یا به خاطر دستیابی به سرزمینهای حاصلخیز صورت گرفته ودر راه آن انسانها جان خود را به مخاطره انداخته اند ، بهترین گواه این حقیقت و نشانه گویای از ارزش خاک برای انسان می باشد . حال ببینیم از نظر علمی و فنی نقش عمده خاک در تولید نباتات چیست ؟ 1) خاک سطح اتکایی است برای نباتات : بذر نباتات دارای وزن بوده ودر اثر قو ه جاذبه به سطح زمین می افتد .در صورت مساعد بودن و به هر حال خاک وسیله ای است که ریشه ها با اتکا ء به آن نبات را سر پا نگه می دارند . 2) خاک محیط مناسبی است برای رشد و فعالیت ریشه : خاک مواد غذایی را از مواد معدنی و محتوی خود ، در اختیار نبات می گذارد و آب را ذخیره کرده برای استفاده گیاه نگه می دارد و بالا خره چون خلل و فرج دارد ، ریشه در داخل آن پخش شده ، محیط عمل خود را گسترش می دهد و با مکانیسم خاصی تهویه هیز در محیط ریشه صورت می گیرد و بدین ترتیب تنفس ریشه ها ( جذب اکسیژن ) میسر می گردد . شناخت علمی خزئیات مسائل فوق نظیر انواع ، مقادیر و مکانیسم جذب مواد غذایی ؤ نقش آب و بالاخره تنفس ریشه ها و غیره این امکان را فر اهم ساخت که تولید مواد گیاهی در لابراتوارها بدون استفاده مستقیم از خاک جامه عمل بپوشد . این شناخت نیز نظیر سایر دانشهای بشر از سیر تکاملی بر خوردار بوده و می باشد به این ترتیب که ابتدا سبز شدن بذور در محیطهای مرطوب و بدون خاک مشاهده گردید و سپس در اواخر قرن نوزدهم با شناخت مواد غذایی پر مصرف و بعدها نیاز به مواد کم مصرف و فراهم نمودن شرایط تهویه مناسب در محلولهای غذایی بطور مصنوعی سیکل کامل تولید از مرحله سبز شدن تا مرحله بار دهی و مرگ از نظر علمی در حوالی سالهای 1930 ـ 1920 امکان پذیر اعلام گردید . (Gerick W .F . 1964). اصطلاح هیدروپونیک (Hydroponicum ) اولین بار بوسیله Gericke پیشنهاد شد که او موفق گردیده بود در کالیفرنیا تولید نباتات را در معیار تجارتی بدون استفاده از خاک از رشد اولیه تا مرحله باردهی نشان بدهد . این اصطلاح مجموعه ای است از یک لغت یونانی Hydro یعنی آب و کلمه لاتین Ponero یعنی جای دادن که بطور خلاصه مفهوم قرار گرفتن چیزی در آب از آن استنباط می گردد .بعدها که ابن روش بصورت تجارتی تکامل یافت در کشورهای مختلف اسامی مختلفی گرفت .بطوری که امروز کلمات Hydroculture و Soillessدر ردیف Hydroponicculture و کم وبیش از نظر اصولی به همان مفهوم به کار برده می شود . در فارسی کلمه کشت بدون خاک یا کشاورزی بدون خاک در سالهای اخیر بکار برده شده است و در این تحقیق که به شرح خصوصیات تولید با روش هیروپونیک پرداخته می شود کلمه مترادف آن ( آب کشت ) یا کشت در آب که به مفهوم قدیمیترین لغت بکار رفته توسط Gericke نزدیکتر است پیشنهاد و مورد استفاده قرار گرفته است . نظر به اینکه استفاده تجارتی از روش آب کشت در ایران سابقه طولانی ندارد و با تولید محصولات خارج از فصل در محیطهای کنترل شده استفاده از این رئش به دلایل مختلف جای خاصی پیدا می نماید ، اصول علمی که رعایت آن برای تولید با چنین دوشی ضرورت دارد و مسائل خاصی که اطلاع از آنها برای استفاده از این روش ضروری است ، در مقام مقایسه با روشهای سنتی مختصراً و حتی المقدور به زبانی ساده مورد بحث قرار داده می شود . امکانات کاربرد : هنگامی که استفاده از روش آب کشت و تولید محصولات کساورزی بدون استفاده از خاک مطرح می شود این سئوال ظاهرااً بسیار ساده پیش می آید که وقتی میلیونها هکتار زمین مزروعی وجود دارد که قسمتی هم بلا استفاده مانده ، وقتی خاک به عنوان منبع مواد غذایی گیاهان و محیط طبیعی رشد آنها به بشر ارزانی شده چرا به جای استفاده از آن بدنبال روس تولید بدون استفاده از خاک برویم ؟ پاسخ این سئوال در مواردی که جامعه مصرف کننده مثلاً‌سبزیجات تازه به دلایل صنعتی ، تجارتی ، نظامی ، توریستس و غیره در منطقه بدون خاک مزروعی مستقر شده و یادسترسی با آب ارزان قیمت نداشته و مسائل حمل و غیره مطرح باشد نسبتاً آسان است . زیرا که هدف از چنین جوابی در حقیقت یک نوع توجیه اقتصادی برای استفاده از این تکنولوژی است .ولی سابقه کاربرد روش کشت و تکامل استفاده از آن از تولید محصولات در اتاقهای شیشه ای و گلخانه ها که خود عمری طولانی دارد ، سر چشمه گرفته است . با وجودی که در اکثر این اتاقها ی شیشه ای یا محیطهای بسته رویش از خاک همچنان با عنوان محیط کشت نبات و محیط رشد ریشه ها استفاده می شود ، تولید کنندگان مربوطه با مشکلاتی سروکار دارند که استفاده از روش آب کشت Hydroponics در حقیقت برای حل پاره ای از این مشکلا ت پاسخ مناسبی است . قسمت عمده این مشکلا ت را مسائل مربوط به تضاد مکانیسم هوا و آب در محیط خاک به وجود می آورند . این تضاد برای تولید در طبیعت و محیط غیر کنترل شده که سرمایه گذاری نسبتاً کمتری لازم دارد آنچنان محسوس نیست ولی هر چه سرمایه گذاری اولیه برای ا یجاد محیطهای کنترل شده ( گلخانه ـ اتاق سبز ) افزایش یابد وجود تضاد مکانیسم آب وهوا در محیط خاک بعنوان مانعی در راه حداکثر تولید که بایستی بازگوی هزینه های سیستم باشد ، محسوستر می گردد . تضاد مکانیسم آب و هوا در محیطهای خاک به این دلیل است که ریشه ها بهترین شرایط را از نظر رطوبت و تهویه خوب لازم دارند تا با مناسب بودن شرایط محیط خارج ( که تامین آن در محیطهای کنترل شده و اتاقهای شیشه ای امکان پذیر است ) ، حداکثر تولید ر ا میسر سازند ولی عملاً وقتی که شرایط تهویه برتر می شود و بر عکس هر وقت شرایط تهویه ریشه ها در خاک به بهترین نحو مورد پسند ریشه ها بهبود یابد ، در همان لحظه نیاز زیشه ها به رطوبت به بهترین نحو ممکن برآورده نمی شود . تولید کنندگان با هوشی که با نبات سر و کار دارند ، اهمیت تناسب زطوبت و تهویه در محیط ریشه ها را از نظر تولید محصول خوب درک و مشاهده می کنند . این یکی از دلایل عمده ای است که روش آب کشت با خلاصی از محیط خاک و بکار گیری تکنولوژی تکامل پیدا کرده و با وجود مسائل حل نشده ای که دارد ، به دلیل چند برابر کردن تولید و کاهش پاره ای از هزینه ها و مشکلات جای خود را در تولید محصولات مندرج باز کرده است . مشکل اساسی دیگر تامین سلامتی محیط رشد ریشه ها (خاک ) بخصوص در اتاقهای سبز و محیطهای سر پوشبده رویش است . خاک محیط زنده ایست مملو از میکرو ار گانیسمها و جانوران . در هر سانتیمتر مکعب خاک میلیونها موجود از انواع مختلف هوازی و غیر هوازی و بر حسب شرایط و به طور فعال و نیمه فعال و جود دارد و با حذف این موجودات از خاک عملاً حیبات از آن گرفته می شود و خاک می میرد . به علت نقش مفیدی که اکثر موجودات زنده در جذب مواد غذایی بوسیله ریشه ها دارند ، با مرگ موجودات زنده رشد نباتات در خاک کند و گاه کاملاً متوقف می شود . از طرف دیگر خاک محیط مناسبی برای رشد موجوداتی است که برای زندگی نبات مضرند . بیماریها و آفاتی که به نحوی از انحاء دوره ای و یا تمام زندگی خود را در خاک می گذرانند به بیماریهای خاک ( Born Diseases Soil ) مشهورند و شناخته شده اند . اتاقهای شیشه ای که در آنها نباتات در محیط خاک رشد می نمایند ، ضمن اینکه شرایط را برای زندگی عده ای از موجودات مفید خاک مساعد می نمایند ، موجب تشدید آفات و بیماریها یی که منشا ء خاکی دارند نیز می شوند و در این جهت تعادل محیط خاک اکثر اً به ضرر گیاه بهم می خورد و متاسفانه مبارزه با این نوع بیماریها موجب مبارزه با حیات موجودات مفید خاک نیز می گردد و لذ ا تامین سلامتی خاک در محیطهای سر پوشیده و اتاقهای شیشه ای کار مشکلی شده که ضمن کاهش تولید هر دوره از کشت ، گاه تولید مداوم را در تمام ایام سال غیر مقدور می نماید . روش آب کشت تا حد قابل ملا حظه ای تولید کنندگان را برای رفع این مشکل یاری می دهد . موضوع قابل توجه دیگر مناسب نگه داشتن درجه حرارت خاک بخصوص در فصول سرد است که عملاً بوسیله نصب لوله در زیر خاک و یا جریان هوا یا آب گرم در داخل آن صورت می گیرد و مستلزم دقت و صرف هزینه و وقتی است که برای تنظیم درجه حرارت محلول غذایی در روش آب کشت صورت می گیرد . سیر تکاملی و انواع روشها : الف ) سیر تکاملی : از زمانی که Gericke در سال 1929 امکان کشت تعدادی از نباتات را بدون استفاده از خاک تا مرحله تکامل و باردهی آ نان به ثبوت رساند تا امروز که در نقاط مختلف جهان تولید با روش آبکشت بصورت تجارتی معمول گردیده ، فکر دانشمندان و متخصصین به تکامل این روش و رفع نواقص آن مشغول بوده است . دستگاه یا ظرفی که Gericke از آن استفاده کرد در حقیقت جعبه ای یود که به جای درب آن یک ورق توری قرار داشت . روی توری بستر بذور و زیر آن مقداری فضای خالی و بعد از فضای خالی محلول غذایی در کف محفظه واقع می شد و امکان داشت سطح محلول غذایی را به طور دلخواه ثابت نگه داشت . نبات پس از سبز شدن در بستر بذر که از جنس سنگریزه یا ماده دیگری غیر از خاک بود ریشه خود را ار سو ر اخهای توری عبور داده و ریشه پس از طی فضای خالی زیر توری خود را به محلول غذایی می رساند . با پاشیدن آب یا محلول غذایی روی بستر بذر ، رطوبت برای رشد بذر و جلوگیری از خشک شدن آن قسمت ریشه که داخل محلول غذایی قرار نداشت ، تامین می گردد . به علاوه با تبخیر مختصری که از سطح محلول غذایی و یا در اثر محلول پاشی از بالای توری حاصل می شد درصد رطوبت فضای زیر توری تا سطح محلول غذایی را بالا نگه داشته و از خشک شدن ریشه های واقع در این قسمت جلوگیری می گردید . ضمناً این ریشه ها حداکثر دسترسی به هوا را داشتند . با این روش Gericke تضاد مکانیسم آب و هوا را در محیط رشد ریشه به شکلی از بین برد اما این روش برای تولید تجارتی راه حل مناسبی ارائه نمی داد و چند نقص کلی و عمده داشت.یکی اینکه طبیعت این نباتات اقتضا ء نمی کرد که ریشه آنها در هوا آویزان باشد بلکه بر عکس نیاز به اتکا ء داشتند . و دیگر مشکل اینکه در طوقه ریشه گیا هان حساس پوسیدگی ا یجا د شد . ولی در هر حال با تلاش شبانه روزی دانشمتدان و محققان ، امروز مطالعه و تحقیق و کسب تجربه در این زمینه به حدی توسعه یا فته و مورد توجه قرار گرفته است که آینده کار برد روش آبکشت را خیلی روشن جلوه می دهد . در حال حاضر تولید تجارتی محصولات با روش آبکشت در آمریکا ، ژ اپن ، اروپا و هندوستان رو به افزایش بوده ودر سایر نقاط دنیا در حال پیشرفت است . بدون تردید کشور ما نیز دور از این تکنولوژی قرار نخواهد گرفت . ب ) انواع روشها : × 1 ـ کشت مستقیم در محلول غیر متحرک : این روش شباهت زیادی به اولین روش تولید آبکشی دارد که در آن قسمتی از ریشه ها به منظور خذب اکسیژن در هوا قرار داشته و قسمتی در محلول غذایی جایی می گیرند . به دلایلی عمده امروزه در سیستمهای تجارتی از آن استفاده نمی شود . لذا از تفصیل در این مورد خود داری می نمائیم . × 2 ـ کشت در مه این روش شباهت زیادی به روش کشت در محلول دارد با تفاوت که غذا بصورت مه یا باران پودر شده به نباتات پا شیده می شود ولی به همان دلایل ذکر شده از قبیل اشکالاتی که نگه داشتن نباتات دارد و همان مشکلات بیولوژیکی روش الف ، روش کشت در مه هنوز تجارتی نگردیده و در حال حاضر تحقیقاتی در این مورد در کشور ایتالیا جریان دارد . × 3 ـ کشت در ماده جامد با مدار باز از نظر محلول غذایی : در عمل مثل روش کشت در خاک است با این تفاوت که به جای خاک ماده بی اثری مثل شن یا سنگریزه مورد استفاده قرار گرفته و ریشه ها در این ماده رشد می کنند . از نظر وسایل و ساختمان و تاسیسات ، روی هم رفته خیلی ساده میباشد . مشهور ترین نوع این روش ، کشت در ماسه یا شن با استفاده از محلول غذایی از سطح ماسه مصرف شده و پس از آنکه مقداری بوسیله ریشه ها جذب گردید ، بقیه بصورت فاضلاب از سیستم خارج می شود . خروج فاضلاب از مد ار محلول دهی باعث می شود که این روش از نظر صرفه جویی در مصرف آب در مواردی که هزینه تامین آب زیاد است مقرون به صرفه و قابل توصیه نباشد . در مزرعه سر پوشیده ای که اخیر ا با همکاری دانشگاه آریزونای آمریکا برای شرکت ملی نفت ایران در جزیره خارک احداث شده از این روش استفاده می شود . ماده بی اثر مورد استفاده مشکلات بیولوژیکی روش الف ، روش کشت همان ماسه ساحلی است که شسته شده و با ضخامت حدود 60 سانتی متر روی سطح ایزوله شده ای قرار گرفته است . غذای محلول در اختیار نباتات قرار می گیرد . فاضلاب سیستم نیز از محیط خارج می شود و به این ترتیب محلول غذایی از یک طرف وارد واز طرف دیگر خارج می گردد ( مدار باز ) . این روش می تواند دارای هزینه اولیه نسبتاً کمی از نظر تاسیسات باشد که به کاربردن آن نیز به همین دلیل سهل تر است و این موضوع یکی از محاسن عمده آن است . با این حال چنانچه به دلایلی نظیر صرفه جویی در هزینه کارگر استفاده از دستگاههای خود کار مورد نظر باشد ، هزینه تاسیسات اولیه بیشتر خواهد شد . × 4 ـ روش کشت در ماده جامد با مدار بسته از نظر محلول غذ ایی : در این سیستم کشت در حوضچه یل مخزنهایی صورت می گیرد که بوسیله بتن یا استفاده از مواد دیگر ساخته شده است . محلول غذایی از مخزن مربوط بوسیله پمپ وارد حوضچه شده و سطح ارتفاع آن در حوضچه بالا آمده و مجدداً بوسیله پمپ تخلیه گردیده و به مخزن مربوطه بر می گردد . این عمل بر حسب نیاز نبات به آب و غذا چند بار در روز تکرار می گردد . مزیت عمده این روش در مقایسه با روش مدار باز امکان صرفه جویی در مصرف آب به مقدار زیاد بوده و با مقدار قابل ملا حظه ای نیز در مصرف مواد غذایی صرفه جویی می شود . بدیهی است از نظر کنترل کیفیت و کمیت محلول غذایی مراقبت و دقت بیشتری لازم خواهد بود . به علاوه هزینه تاسیسات اولیه به مراتب بیشتر می باشد . در این گلخانه ها مورد توجه باشد ، استفاده از سیستم تغذیه و آبیاری با مدار بسته توصیه و تاکید می گردد . توجه : امروزه کلیه روشهای کشت بدون خاک ( Hydroponics ) به دلایل مختلف تحت نامهای زیر بکار برده می شوند : Water culture ; Gravel culture Vermiculaponic Aeroponics Sand culture Rock wool culture ولی از نظر سیستم کاربرد در یکی از 4 گروه و روش مذکور در فوق قرار می گیرند . انسان تا مدت‌های مدید بر این باور بود که کشت بدون خاک غیر ممکن است و خاک به عنوان بستر طبیعی رشد و نمو گیاه نقشی انکارناپذیر در تولید محصول دارد. ولی بررسی‌ها نشان داد کشت بدون خاک امکان‌پذیر نیست. در سال 1938 روش ‌هیدروپونیک (Hydroponic) یا کشت در آب پیشنهاد و شروع گردید. در بررسی‌های دیگر بتدریج کشت در محیط‌های مصنوعی مورد پذیرش قرار گرفت. در بعضی از کشورها به دلیل محدودیت خاک و نداشتن اراضی کافی، کشت بدون خاک برای محصولات ضروری (بازار پسند) در غیر از فصل طبیعی خودشان صورت می‌گیرد (مثل خیار، گوجه فرنگی و هم‌چنین بعضی از گیاهان زینتی). موارد استفاده - محدودیت اراضی؛ - تولید برخی محصولات خاص؛ - تولید محصول در غیر فصل طبیعی. * کشت بدون خاک - در محلول غذایی (سیستم هیدروپونیک Hydroponic)؛ - در بستر جامد Sand Culture. کشت در بستر‌های جامد مانند سَند کالچر، شن و یا ماسه با هم متفاوتند. از ترکیبات مختلفی مثل شن، قلوه سنگ، پشم شیشه و فوم‌های پلاستیکی به عنوان بستر کشت استفاده می‌کنند. در محیط کشت بدون خاک بستر کشت برای حرکت محلول غذایی به طرف گیاه است و محل استقرار گیاه است. مزایا و محدودیت‌های کشت بدون خاک در مقایسه با کشت در محیط خاک مزایا - کنترل محیط از نظر عناصر غذایی؛ - کنترل PH و EC . یکی از مزیت‌هایی که در ارتباط با تغذیه گیاه در کشت بدون خاک مطرح بوده کنترل محیط از نظر عناصر غذایی است. فرمول محلول غذایی تهیه شده قابل دسترسی است. به عبارت دیگر می‌توان هر ماده‌ای با هر نوع غلظتی تهیه و در محلول قرار داد. نسبت بین یون‌ها را به خوبی می‌توان حفظ کرد. مثلاً می‌توان در محلولی نسبت یون آمونیوم به نیترژون را تنظیم کرد. ولی در محیط خاک این مسأله قابل کنترل نیست. در سیستم کشت بدون خاک یا محلول‌های غذایی PH و EC محیط در اختیار ماست و در خاک این کنترل میسر نمی‌باشد. معایب - مشکل تهویه؛ -عدم وجود خاصیت تامپونی؛ - سرمایه‌گذاری زیاد اولیه. در سیستم‌های بدون کشت می‌توان از طریق تعویض محلول غذایی و تهویه مصنوعی تهویه را تأمین کرد. در خاک خاصیت بافری یا تامپونی برای عناصر غذایی وجود دارد ولی در محلول‌های غذایی این مشکل وجود ندارد. مسأله دیگر در کشت بدون خاک سرمایه‌گذاری اولیه برای گیاه می‌باشد. معمولاً هیدروپون‌ها نیاز به سرمایه‌گذاری دارند که ممکن است برای هر نوع محصولی این مساله اقتصادی نباشد. ظرفیت بافری خاک خاک دارای خاصیت تامپونی و بافری است. بدین مفهوم که اگر عنصری توسط گیاه جذب شد و غلظتش در محلول خاک کاهش پیدا کرد خاک این توانایی را دارد که از فاز جامد یا فاز تبادلی آن عنصر را آزاد و وارد محلول خاک کند و غلظت را به همان سطح اولیه خودش برگرداند. خاصیت تامپونی یا همان حفظ غلظت و آزاد کردن عناصر از فاز جامد یا تبادلی است. ولی در محلول‌های غذایی یا کشت هیدروپونیک تجدید غلظت وجود ندارد. در بعضی از سیستم‌ها، محلول غذایی حالت چرخشی داشته و در یک محدوده (یا مخزنی) کمبود غلظت خود را جبران کرده و دوباره وارد سیستم خواهد شد که این خود یکی از مزیت‌های خاک در رابطه با کشت بدون خاک است. در سیستم‌های بدون خاک در تغذیه گیاه از محلول‌های غذایی استفاده می‌کنند لذا برای تهیه محلول‌های غذایی از نمک‌های عناصری مانند نیترات پتاسیم و سولفات پتاسیم استفاده می‌کنند. معمولا برای تهیه این محلول‌ها، فرمول‌های غذایی متعددی پیشنهاد شده است. برای هر گیاه خاص با توجه به نیاز غذایی آن گیاه، فرمول غذایی خاصی تنظیم می‌شود. یعنی غلظت لازم در محلول غذایی کنترل می‌شود. به طوری که تمامی عناصر غذایی مورد نیاز در آن به مقدار کافی وجود داشته باشند. غلظت عناصر غذایی در محلول غذایی Stiener عنصر غلظت(میلی‌گرم در لیتر) عنصر غلظت(میلی‌گرم در لیتر) N 171 Fe 3 P 48 Mn 102 K 304 B 1 Ca 180 Zn 504 Mg 48 Cu 502 Mo 1/0 نکات مهم - حفظ تعادل کاتیون‌ها و آنیون‌ها؛ - تعادل یون‌های آنتاگونیست؛ - کیفیت آب؛ - پایداری PH. نکته دیگری که در سیستم کشت هیدروپونیک مطرح بوده PH محلول غذایی است. مثلا PH مناسب برای گل‌های زینتی در حدود 6 تا 5/6 است. PHمناسب برای گیاهان در کشت هیدروپونیک نوع گیاه Ph توت فرنگی، گوجه فرنگی 5/5- 5 لوبیا- نخود - کلم 6- 5/5 گل‌های زینتی 5/6- 6 کاهو – پیاز 7- 5/6 مهمترین مورد در کشت هیدروپونیک مدیریت محلول غذایی است، و راز موفقیت فردی که اقدام به این کار می کند استفاده از محلول مناسب است. شما باید با عناصر ضروری گیاه، خواص، علایم کمبود و عملکرد آن در گیاه آشنا باشید. در اینجا تعدادی از فرمولهای غذایی کشت هیدروپونیک را که آزمایش خود را پس داده اند برای شما معرفی می کنیم. نحوه کاربرد mL/L محلول مادر (پایه) Stock 1/0 5/0 5/0 2/0 1/0 6/0 4/0 2/0 2/86 1/81 0/22 0/08 0/02 1 2 محلول 1 m1 پتاسیم دی هیدروژن فسفات (KH2PO4) m1 نیترات پتاسیم m1نیترات کلسیم m1 سولفات منیزیم محلول 2 m1فسفات دی هیدروژن آمونیوم m1 نیترات پتاسیم m1 نیترات کلسیم m1 سولفات منیزیم ریز مغذیهای محلول پایه اسید بوریک کلرید منگنز سولفات روی سولفات اسید مولیبدات اهن برای محلول شماره 1 0.5% سیترات آمونیوم آهن محلول شماره 2 0.5 % شلات آهن برخی از فرمول های محلول غذایی در تولید تجاری سبزیجات گلخانه میزان (100 گالن آب /g) منابع cooper larson jensen johnson 221 99 - - 380 194 - 30 0/6 0/15 - 2/3 0/17 - 0/14 67 - 167 130 360 - 40ml 12 2/2 0/5 - 1/5 0/5 0/04 - 77 103 - - 189 187 - 9/6 1/0 - 0/05 0/9 0/15 0/02 - 95 54 - - 173 95 - 9 0/5 0/01 - 0/3 0/4 0/005 - نیترات پتاسیم فسفات منو پتاسیم سولفات منیزیم پتاسیم سولفات پتاسیم نیترات کلسیم سولفات منیزیم اسید فسفریک (75 درصد آهن شلات اسید بوریک سولفات مس کلرید مس سولفات منگنز سولفات روی اسید مولیبدیک مولبیدات امونیوم محلول غذایی متداولی که برای کشت گوجه فرنگی در سیستم کشت NFT بکار می رود دارای غلظت تقریبی زیر است که بر حسب میلی گرم در لیتر بیان شده : Mg 40-50 ---- Ca 15-300 ---- K 300-500 ---- P30-45 ----Fe 3-6 N150-225 ---- Mo.05 ---- B .3-.4 ---- Zn.1 ---- Cu.1 ---- Mn .5-1 Approximate optimum nutrient concentrations in different parts of a wheat plant. % Leaves Stem Seeds Roots N 5 2 3 3 P 0.3 0.2 0.5 0.2 K 2.5 2.3 0.7 2.0 Ca 1.2 0.3 0.1 0.2 Mg 0.5 0.05 0.2 0.05 S 0.5 0.3 0.2 0.2 mg/kg Leaves Stem Seeds Roots Fe 100 40 100 800* Mn 75 20 50 25 B 5 3 0.5 5 Zn 50 20 50 30 Cu 10 1 5 10 Mo 2 1 1 1 Cl 1 1 1 1 *Iron precipitates on the root surface. UTAH WHEAT SOLUTION mM Hoagland Solution Starter Solution Vegetative Refill Seed Fill Refill N 7.5 3 6 3 P 0.5 0.5 0.5 0.5 K 3 1.5 4.5 2.5 Ca 2 1 1 0.5 Mg 1 0.5 0.3 0.3 S 1 0.5 0.3 0.3 µM Hoagland Solution Starter Solution Vegetative Refill Seed Fill Refill Fe 44.6 10 2.5 2.5 Fe-HEDTA 0 25 5 5 Mn 4.5 3 6 3 B 23 2 1 0.2 Zn 0.4 3 1 1 Cu 0.15 0.3 0.3 0.2 Mo 0.05 0.09 0.03 0.03 Cl 9 6 12 6 Si 0 100 100 0 مقادیر شناخته شده عناصر اصلی در محصولات منیزیم کلسیم پتاسیم فسفر نیتروژن محصول 42 175 315 40 230 خیار 28 150 235 39 175 بادمجان 67 180 275 80 210 گیاهان علفی 65 200 300 50 200 کاهو 25 180 235 39 186 هندوانه 28 150 235 39 175 فلفل 45 185 360 50 200 گوجه فرنگی منبع:parsbiology

تاثیرات آلوده گی بالای نباتات

 

 

آلوده گی هوا چیست؟

   آلوده گی هوا را میتوان به عنوان یک تغیر نامطلوب درخواص فزیکی، بیولوژیکی، فزیولوژیکی نباتات تعریف کرد که باعث به خطر انداختن صحت بقا وفعالیت های نباتات سائیر موجودات زنده میشود.

 به عباره دیگر عبارت از حضور یک یا چند عوامل آلوده کننده در هوا غلظت وطول زمانیکه ممکن است به سلامتی زنده جانها خصوصاً نباتات اثرات زیان آور داشته یاموجب سلب و آسایش وراحتی، کاهش در فعالیت های زراعتی و اقتصادی انسان میشود.(8)

هوای آلوده:

   اندازه گیری وکیفیت هوا دانشی دقیقی است که بخاطر طبیعت باید شرایط نامعین و غیر قابل پیشبینی انجام گیرد. همچنین یک نوع نوآوری درباره اندازه گیری هوای محیط زیست که قبلاً به دانستن مشکلات کیفیت هوا معروف هستند وجود دارد. اما این احتیاط هنوز امکان برخی جمع بندی درباره کیفیت هوای محیط زیست وجود دارد. آلوده گی هوا درسطح جهان درحال وخیم ترشده است.

    در تعریف (Peary) وهمکاری ایشان درسال 1378 آلوده گی هوا اینگونه تعریف شده است:

     آلوده گی هوا عبارت ازحضوری یک ویا بیش ازیک آلوده کننده درهوای آزاد به عنوان مثال گرد وخاک، دود غلیظ ویا بخارات به تعدادی زیاد با خواص های مشخص متداوم که میتوان حیات نباتات و دیگر زنده جانها را به مخاطره اندازد ویا اینکه به نحو قابل ملاحظه در روند درست و مطلوب زنده گی نباتات ایجاد اخلال کند آلوده کننده ها با توجه به تأثیرات قابل توجه آنها برای زنده جانها مخصوصاً طبقه بندی میگردند.

هوای آلوده کننده به صورت ذرات جامد، قطرات مایع، گازها ویا مخلوط از این اشکال هستند. هوائیکه از اثرات غازات ازن ودیگرغازات آلوده کننده ویا فابریکات صنعتی وسایط نقلیه باعث آلوده کردن هوا میگردد. که باعث بروز انواع آفات و امراض در موجدات زنده خصوصاً نباتات میگردد که ما آنرا هوای آلوده میگویم (9)

 

منشأ آلوده کننده هوا:

   آلوده گی هوا هم جنبه جهانی دارد هم جنبه محلی و منطقوی، چون آلوده گی شهرهای بزرگ ومراکز مهم صنعتی عمومیت دارد وبه سرعت روبه گسترش وتوسعه میباشد. بناءً میتوان آلوده گی هوا را به عنوان مسأل جهانی تلقی نمود همان طوریکه تذکر گردید منشأ آلوده کننده هوا بسیاری از آلوده کننده های موجود در زمین منشأ طبیعی داشته ویا در اثر فعالیت های انسانی تولید میشوند. برای مثال انتشار آلوده کننده های هوا هایدروسلفوریک اسید گوگرد در اثر فعالیت های آتشفشانی، سلفاید هایدروجن از چشمه های آب گازکاربندای اکساید، تجزیه وفساد بیولوژیکی بقایای گیاهی در مردابها، افزایش غلظت اوزون در سطوح پائینی در اثر شرایط نا پایه دار دیگر در اثر طوفان و آتش سوزی های شدید گاز کاربندای اکساید (Co₂) گوگرد وغیره مهم تر از آلوده گی های منشأ انسانی است، اما در بعضی مواقع آلوده گی های طبیعی مانند طوفان، آتش سوزی های جنگلات در شرایط بخصوص از آلوده گی صنعتی تجاوز میکند صنایع و وسائیل حمل ونقل، اقسام مواد آلوده کننده را که متشکل از مواد بسیار کوچک و مواد گازی میباشد تولید مینماید. در ایالات متحده امریکا چنین بیان شده است که درچنین کشور موتر 80%، صنعت 17%، مواد انرژی زا 14% وسایل گرم کننده 9% آلوده گی هوا را تشکیل میدهد.

 منابع اصلی آلوده کننده هوا عبارت اند از:

1»- مجموعه بزرگ تولید گوگرد، سوخت ذغالها 67%، نفت 12%، زوب فلزمس 13% علاوه بر انواع مختلف ذغال ها و در مواقع سوخت از نظر تراکم متغیر ایجاد میکند.

2»- وسائیل حمل ونقل که به وسیله ایجاد گازکاربندای اکساید باعث آلوده گی هوا میگردد.

3»- منبع گرد وغبار درهمه جا وجود داشته و درمراکز اساسی گرد وغبار توسط باد ویا توسط رفت وآمد ها درهوا پراگنده میشود.

4»- صنایع سمنت، ذغال سنگ، ذوب آهن، کارخانه جات گج در آلوده ساختن محیط زیست نقش مهم را بازی میکنند.

پدیده های طبیعی مانند باد نیز باعث آلوده گی هوا گردیده، خصوصاً درمناطق صحرائی و نیمه صحرائی وهمچنان طوفان های دیگرکه در نواحی زراعتی مشاهده میشود ناشی از دخالت انسانها بوده که زمینه فرسایش و از بین بردن خاکرا میسرمیسازد. آتش سوزی نادرجنگلات،متصاعد شدن گازها ازچشمه های آب گرم وهمچنان یکتعداد مواد آلوده کننده ممکن است از اقیانوس های به فضا پراگنده شود یعنی سطح آن ممکن است موادی را از بین گاز(Co2) ومواد گوگردی را به فضا بفرستد این عملیات باعث آلوده گی هوا و خرابی محیط زیست میگردد (5)

 

شناخت وبررسی بعضی از آلوده کننده ها:

1- کاربن مونواکساید:

    گاز است بی رنگ، بی بوی وبی مزه اغلب در هنگام سوخت ناقص مواد سوخت به روش های مختلف در هوا پخش شده و موجب آلوده سازی محیط زیست میشود.

مهمترین منابع تولید کننده این گاز در هوای شهرهای پرجمعیت عبارت اند از:

 

 

·       وسایط نقلیه به خصوص موترهای تیلی.

·       وسائیل گرم کننده خانگی و تجارتی.

چگونگی خطراین گاز:

   این گازکیمیاوی از راه شش ها وارد بدن میشود وبه دستگاه گوارش وقلب به دلیل میل ترکیبی زیاد که با هموگلوبین خون دارد تشکیل کاربوکسی هیموگلوبین 200 باربیش از اکسیجن است، وپایداری ترکیب کاربوکسی هموگلوبین چندین بار بیشتر از اکسی هموگلوبین میباشد که وظیفه اش رساندن اکسیجن به تمام حجرات بدن است. بنابراین تنفس هوای آلوده اکساید کاربن سبب کاهش اکسیجن بدن میگردد چنانچه میزان آن مرتباً زیاد شود موجب خفگی انسان ( درغلظتهای بالاتر از 300 حصه درملیون)، میشود.

   بطورکلی کاربون مونواکساید ( گازذغال سنگ ) موجب دگرگونی و اختلال اعمال فزویولوجیکی در تنفس اکسیجن به وسیله هموگلوبین وکاهش ظرفیت عصبی میشود.

 

2-عاملهای طبیعی این گاز:

    شاید این عامل بصورت آتش فشانها وزلزله بیشترین صدمه را وارد کند. بروز آتشفشانهای مکرر باعث پرتاب مقداری بسیاری گرد وغبار در فضا میشود که اوضاع زیستی را برای موجودات منطقه تغیر میدهد ممکن است دامنه تأثیرات آتشفشانها در نواحی مجاورت محل انجام آتشفشانی شدید باشد. ولی به علت غیر مداوم بودن آنها یا فروکش کردن فعالیت آتشفشانی در درازمدت، صدمه وارد آمده به کره حیاطی فراوان نیست.

3- سوختهای فیسلی :

   آلوده گی هوا به وسیله سوختهای فسلی هر روز دامنه بیشتری مییابد. سه مورد درارتباط باسوختهای فسلی توضیح داده میشود:

 

الف - اثرگلخانه ای:

   اگربه گلخانه های شیشه یی رفته باشید، متوجه شده اید که هوای آن از بیرون گرمتراست. همان طوریکه میدانید، گیاهان براثر فعالیت فوتوسنتیزی اکسیجن را مصرف وگاز کاربونیک تولید میکند صنایع وموتر های که از سوخت فسلی استفاده میکند براثر احتراق گازکاربونیک وگاز منوکسید کاربن تولید میکنند این گازها لایه میسازند که مثل گلخانه عمل میکند و باعث گرم شدن سطح زمین میگردد افزایش گرما موجب آب شدن یخها قطبی میشود سطح آب اقیانوسها بالا میرود زمین های بیشتری زیرآب میروند سطح زمین های زیرکشت کاهش میابند، تولید زراعتی و جمعیت انسانی صدمه میبینند ازطرف دیگر ممکن است تغیرات آب وهوا نیز به وقوع بپیوندد به این ترتیب که مقداربارنده گی دربعضی مناطق کمتر ودربعضی مناطق دیگربیشترشود برنامه ریزی اصولی وبرپایه مطالعات علمی میتواند دربهره برداری ازافزایش بارنده گی ها مؤثرباشد. استفاده از گازکاربونیک صنایع بزرگ درگلخانه های بسیاروسیع برای بهبود تولید گیاهان وسبزیجات نیزمورد عملی است که میتواند انجام شود.(7)

ب -  بارانهای اسیدی:

   گوگرد موجود درسوختهای فسلی پراگنده میشود وپس ازیک رشته تغیرات کیمیاوی به صورت اسید سلفوریک همراه قطرات باران فرومیریزد، گیاهان ودرختها را نابود میکند. در دریاچه ها وحوضچه های بسته، ماهیها وموجودات دیگر را میکشد وموجب تغیرات اسیدی وقلویات (PH) خاک میشود.

با مطالعه تحقیقات روی گیاهان مختلف میتوان گیاهانی را که دروضعیت PH اسیدی زنده گی میکند، شناسایی کرد و در خاکهای که در اثر بارانهای اسیدی تغیر PH داده اند کاشت. صافی کردن هوای خروجی و دودهای حاصل از کارخانه ها، درپاکسازی فراورده های گوگردی وآلوده کننده های دیگردرفضا کمک مؤثر خواهد بود.(7)

 

 

ج- کاهش لایه اوزون:

    یکی از عاملهای که در زمانهای دورباعث پوشش گیاهی وتنوع موجودات روی زمین میگردید، پیدایش لایه اوزون بود. دلیل این امرخاصیتی داشت که گازاوزون دارد این گاز پرتو فرابنفش اشعه های خورشیدی را جذب میکند. پرتوفرابنفش اثرخطرناک وملوس کردن زنده جانها با امراض است. در واقع دربسیاری از آزمایشگاه ها برای سترون استفاده بیش ازاندازه ازگازهای فرار عالی کلردار (CFC) درزنده گی روزمره باعث سازی محیط ازپرتوفرابنفش استفاده میکند. (7)

عوامل آلوده کننده هوا:

عوامل طبیعی:- فوران های شدید آتشفشانی وزش طوفانهای شدید وگازها ذراتی را وارد میکند که سبب آلوده گی هوا میگردد.

فعالیت های انسان:- کارخانه جات صنعتی، زراعتی، شهرسازی و وسائیل نقلیه ازعوامل آلوده کننده هوا هستند.

یکی ازمتخصص امراض تنفسی گفت: آلوده گی هوا درتمام شهرهای بزرگ رواج دارد. در اروپا 40 الی 50 سال پیش آلوده گی پیدا میگردید اما آنها چاره اندیشی کرده اند. امروز دردنیا موترهای تولید میگردد هم مصرف سوخت پائین وهم بافلزگذاری دقیق، کمترگاز مسموم کننده بیرون میآورند. ماهم باید از این تخریبات ودست آوردها استفاده کنیم. داکتر مشتاق مهمترین منبع آلوده گی هوای شهرتهران را دود گاز مسموم خود روهای موتوری میداند و عقیده دارد کنترول مؤثر ماشین ها ازنظرمیزان تولید آلوده گی ضرورت نام دارد. باید تدابیراندیشید که تنها موترهای استندرد اجازه حرکت را داشته باشد. راننده گی غلط وعدم رعایت مقررات عبورمرورخلاف قانون  ترافیک که باعث افزایش دود میگردد وبه آلوده گی هوا دامن میزند.(7)

این کارشناس بر ضرورت همکاری مردم تأکید میکند دولت سالهاست که برای کاهش آلوده گی هوا چاره اندیشی میکند اما تا مردم همکاری نکنند کاری پیش نخواهد رفت. مردم باید احساس مسئولیت کنند وازاستفاده موترسایکل ها وموترهای اوراق وفرسوده اجتناب کنند. اگرهوا آلوده است همه ما مقصر هستیم و همه باید برای رفع این مشکل تلاش کنیم تا بتوانیم هوای بهتری تنفس کنیم.(7)

 

مواد آلوده کننده هوا:

کاربن مونواکساید:- گازسمی کاربن مونواکساید بطورعمده مربوط به موترهای است که مصرف سوخت آنها بینزین (تیل) میباشد. این موترها مقدار زیادی گاز Co را از طریق لوله گازها وارد هوا میکنند.

اکساید گوگرد:- عمدتاً مربوط به نفت کوه است که دربعضی صنایع وتأسیسات حرارت مرکزی وتولید های نایتروجن دارد.

بصورت عموم مربوط به نفت کره گاز روئیل ومقداری کمتری مربوط به مصرف تیل ونفت سفید است.

هایدروکاربن های سوخته شده:- عمدتاً مربوط به موترهای است که تیل مصرف میکنند، نفت کوره وگاز روئیل دراین مورد سهم کمتری دارند.

ذرات ریزه مغلق:- به طورعمده ازسوختن نفت کوه حاصل میشود.

بروماید سرب:- درنتیجه مصرف تیل درموترها حاصل میشود.

سایرترکیبات سربی:- تیل موترها اغلب دارای ماده بنام تتراتیل سرب است که به منظور بهتر سوزی تیل به آن اضاقه میشود.

این ماده هنگام سوختن تیل باعث پراگنده شدن زره های جامد ومغلق ترکیبات سرب در هوا میشود که هم سمی اند و هم به صورت رسوب های جامد وارد دستگاه تنفسی میشوند.(10)

 

بارانهای اسیدی چیست؟ آلوده گی هوا و باران های اسیدی:

   یکی ازآثار تاریخی آلوده گی هوا بارانهای اسیدی است. دود دردهه اخیر دربرخی نواحی صنعتی وبراثر فعالیت های کارخانه جات میزان اکساید گوگرد درهوا افزایش یافته است این دودها دراتمسفیر با اکسیجن وبخارآب واکنش کیمیاوی ایجاد میکند وبه صورت نستریک اسید وسلفوریک اسید درمیآید. این ذرات اسیدی مساحت های طولانی را بوسیله باد طی میکند وبصورت باران اسیدی به سطح زمین فرومیریزند. چنین بارش ها ممکن است به صورت برف یا باران دریابید.

پیامدهای باران های اسیدی:

بارانهای اسیدی باعث ازبین رفتن بناها وآثارتاریخی بخصوص درساختمان های که ازسنگ مرمرویا ازآهک ساخته شده اند میشوند.

باران های اسیدی میزان حاصلخیزی خاکرا کاهش میدهد وحتی ممکن است موادسمی را وارد خاکها کند. باران های اسیدی موجب نابودی درختان وکاهش مقاومت آنها میگردد.(10)

طوریکه قبلاً تذکر گردیده است عوامل آلوده کننده هوا گرد وغبار، گازکاربندای اکساید، سلفردای اکساید، گازات سلفردار، سرب ومواد ضد آفات نباتی میباشد. وهمچنان آلوده گی طبیعی ازقبیل طوفانها، آتش سوزی جنگلات وسیلابها، زلزله ها وآتشفشانها وغیره میباشد.(10)

نقش انسانها درتولید آلوده گی محیط زیست:

انسانها درتولید آلوده گی محیط زیست نقش بسیارمهمی را بازی میکنند که ازآن جمله با نکاتی چند اشاره میگردد.

1- اثرات منفی جنگ وفرهنگ بی تفاوتی ( به مه چه )

2- فقر وبدبختی ونبود مواد سوخت که مناطق جنگلی را به دشت وبیابان سوزان تبدیل نموده وحتی ریشه های نباتات از بیخ کنده شده وبه بازارعرضه میگردد.

3- نبود برنامه کاملاً سنجیده ومنظم از طریق پروگرام های درسی مکاتب، جراید، اخبار، روزنامه ها، تلویزیون، رادیو وسائیر رسانه های گروهی.

4- عدم مسئولیت اراکین دولتی و روحیه بی تفاوتی ومتوصل شدن به دستبرد وتاراج مناطق سبز ونپرسیدن از هیچ کس.

5- مسئله مضربودن ومفید بودن این نباتات وآن حیوان که انسانها بخاطر نفع شخصی خود پیشکش مینمایند، این درحالیست که خداوند^(ج) هیچ چیز را بیهوده نیافریده است.

 مثلاً: اگربگوییم که گرگ، شیر وپلنگ حیوانات مضر اند وباید نابود شوند ویا فلان نبات زهریست بیفایده است ... حال میبینیم که درنبود گرگ، شیر وپلنگ چه فاجعه دست میدهد به تعداد حیوانات علفخوار زیاد شده میرود سرانجام علفزارها ازبین رفته، حیوانات وحشی به چراگاهای حیوانات اهلی رجوع میکنند که درنتیجه این علفها هم از بین رفته سبب نابودی هر دوحیوان وحشی و اهلی میگردد وده ها مواد دیگر به همین منوال صدق میکند.

6- تغیر ریکوسیستم طبیعی و ایجاد ریکوسیستم های مصنوعی که در اثر آن چندین حیوان ونبات منعدم میگردند.

7- قلبه کردن چراگاها وچمنزارها به منظور ساختن زمین های زراعتی.

8- رعایت نکردن فصل چراگاها توسط مالداران، دهقانان ودروکردن علوفه قبل از تخم ویا سوختاندن علوفه های خشک شده که قتل انواع مختلف نباتات را درقبال دارد.

9- افزایش نفوس وتراکم آن درشهرها که بروز امراض مختلف را درقبال دارد.

10- کودهای فاسفیت دار وادویه جات ضدآفات نباتی وحیوانی مانند پودر D.D.T ضد ملخها ...

11- تراکم کثافت درکوچه ها شهرها، واطراف جویبارها، بدرفتهای غیر فنی، حفرچاها به نزدیک بدرفتها ... نقش اساسی درآلودگی محیط دارد.

12- افزایش مرکبات کاربن دای اکساید که هرسال 25% درهوا افزایش مییابد و آن از اثر سوخت مواد نفتی و دود فابریکات که به هوا صعود میکند که درنتیجه زمینه تخریت پرده اوزون را مهیا میسازد.

13- افزون نمودن تقریباً نیم ملیون مرکبات در هوا وآب ریکوسیستم را متضرر میسازد که بیشتراین مرکبات در زراعت وصنعت بکار برده میشود.

14- کوره های داغ که باعث تولید قوه برق میگردد ومقدار زیاد سلفردای اکساید را در فضای آزاد میسازد که یکی از مضرترین آلوده کننده های محیط زیست به شمار میرود. آلوده کننده های دیگرمحیط زیست مانند هایدروکاربن ها و اکساید های نایتروجن نام برده مرکبات کاربن مونو اکساید بنابر خاصیت کیمیاوی آن به بسیار زودی در عملیه تنفس با اکسیجن هموگلوبین خون ترکیب یافته وبدن قادر به انتقال اکسیجن به حجرات خون شده نمیتواند که در نتیجه مقدار زیادی آن باعث تلف شدن هزارها انسان میگردد.

15- کف انواع مختلف صابون ها وپودر های پاک کننده بخاطر شستن لباس، ظروف وغیره که درجویها و دریاها انداخته میشود دارای مقداری زیادی فاسفیت بوده که منبع خوب غذایی الجی ها را تشکیل میدهد و به این ترتیب سرعت تکثر الجی ها زیاد شده وسرانجام الجی ها رفته رفته آنقدر زیاد میشوند که در اثر کمبود مواد غذائی میمیرند و از لاشه های آنها باکتریاها استفاده میکنند، باکتریا مقدار زیادی O₂ را به نفع خود بکار برده که درنتیجه کمبود اکسیجن ماهیان وسایر حیوانات آبزی از بین میروند.

همه اعمال فوق الذکر آگاهانه یا نا آگاهانه توسط انسان صورت میگیرد که نقش انسان را در آلوده گی محیط زیست نشان میدهد. قسمیکه ما میدانیم انسانها به گونه های مختلف باعث آلوده کردن هوا میگردند ما باید در پاکی وحفظ محیط خود با مسئولین ( مقامات بلندپایه )، همکاری نه نماییم، بناءً درصورت عدم همکاری ما با مسئولین درحقیقت زمینه ایجاد آلوده گی محیط زیست امکانپذیرنیست وبه هیچوجه پاکی وحفظ محیط زیست امکانپزیرنخواهد بود. وباید دست به دست هم داده ازهمچو مشکلات خود را نجات دهیم(6)

اثرات منفی آلوده گی هوا بالای گیاهان

ü    اسیدی شدن باران وتأثیرات منفی آنها

ü    نتایج منفی حاصله از تطبیق ادویه ضد آفات زراعتی

ü    تخریب قشر اوزون

 اثرتخریب قشر اوزون:- تماس با نور ماورای بنفش ( VV-B) از اثرخالی شدن طبقه اوزون بوجود میآید موجب آفتاب سوختگی وقهوه یی شدن پوست میشود وتماس زیاد میتواند همچنین افزایش مقداری شعاع ماورای بنفش ممکن است اثر زیان بار روی سیستم دفاعی و رشد نباتات دارد.

شعاع ماورای بنفش میتواند که به وسیله مالیکولهای DNA جذب شود که برعکس العمل های زیان آورمنتهی شود. همچنان شواهد دردست است که افزایش یک فیصد سطح ماورای بنفش به افزایش آب مروارید به خصوص دربین افراد جوان منتهی میشود.

حدس زده میشود که افزایش مقدارشعاع ماورای بنفش در بازدهی نورسنتیز مداخله میکند و در نتیجه عکس العمل نباتات تولید کمتر برگ، دانه ها ومیوه میشود.

خسارات فرسایش بادی:- فرسایش بادی به روش های مختلف به گیاهان سدمه وارد میکند وسبب کاهش محصول میگردد. که چنین بیان میکنیم:

       i.            افزایش بادی ممکن است مواد را درسطح زمین حرکت داده و روی اراضی مزروعی صدمه دهند وباعث خفگی گیاه شود.

    ii.            فرسایش بادی ممکن است که زمان اتفاق بیافتد که گیاه کوچک باشد که در این صورت باد معمولاً مقدار از خاک را از بین برده وریشه گیاه را در معرض هوا قرار دهد و درنتیجه سبب کاهش تولید میگردد.

 iii.            خسارات فرسایش بادی موقعی است ( زمانیکه باد حاوی مواد منتقله باشد ) .

 iv.            اندازه خساره به نبات مربوط به مدت وزش بادهای دارای مواد منتقله اند.(8)

 

اثربارانهای تیزابی:- اکساید نایتروجن، ترکیبات گوگرد وبیشتر آلوده کننده ها به سهولت توسط بخار آب موجود در اتومسفیر جذب میشود و به این ترتیب تیزابهای مختلف مثل نایتریک اسید وسلفوریک اسید را تولید مینمایند وحقیقتاً باران وبرف که از این بخار های مسموم حاصل میشود اسیدی است.(8)

ریزش بارانهای اسیدی برسطح دریاها ودریاچه ها باعث ترکیب کلسیم محلول درآب با اسید موجود در قطرات باران شده وعملاً فکتورهای بیولوجیکی از دسترسی موجودات آبزی دور میشوند وهمچنان عوامل حیاتی موجودات درخاک را هم از بین میبرند وموجب تخریب تدریجی جنگلها میشوند.(8)

 

 خسارات بارانهای اسیدی برنباتات دوقسم است:

خسارات مستقیم وخسارات غیر مستقیم.

a)    خسارات مستقیم:- خسارات مستقیم که از جذب باران های اسیدی توسط ستوماتا بالای برگ نبات تأ ثیر میکند .

b)   خسارات غیرمستقیم:- خسارات غیرمستقیم که ازجذب اسید از طریق ریشه نبات امکانپذیراست.(2)

اکسایدهای کاربن:- کاربن یکی از عناصرغیر فلزی است که بصورت خالص ویا بصورت مواد مانند ذغال، نفت، سنگ، آهک وسائیر ترکیبات عضوی یا معدنی یافت میشود. این ماده بطور وسیع به عنوان سوخت مورد استفاده قرار میگیرد واحتراق آن اعم اینکه بطورکامل، نیمه کامل یا ناقص باشد ایجاد Co و Co₂ میکند که باعث اختلال وآلوده گی درهوا میگردد.

دود- احتراق ناقص کاربن سبب تولید ذرات معلق کاربن میشود که به نام دود شناخته میشود یکی از متداول ترین آلوده کننده های جامد در هوا است.

سطح ذرات دود شدید قابلیت جذب مواد کیمیاوی موجود در هوا را دارد که سبب خطرناک شدن آن میگردد. هایدروکاربن های که به عنوان مواد که باعث بندشدن استومانا (منفزها ) میشود که نباتات نمیتواند به خوبی عملیه فوتوسنتیز را اجرا نماید این عملیه باعث میشود عملیه غذاسازی را بطی میسازد. (8)

کاربندای اکساید (Co₂) :- دراحتراق کامل کاربندای اکساید تولید میشود که گازیست بیرنگ، سنگین وبی بو این گاز در طبیعت ازتجزیه مواد عضوی بوجود آمده وتوسط نبات جذب میشود. زیادت وغلظت کاربندای اکساید خطرناک بوده وخطرات زیاد از آن به موجودات حیه میرسد خصوصاً درسبزی ومیوه باعث بروز انواع امراض میگردد. هرچند    که کاربن به تنهایی خود بالای جامدات اثری ندارد ولی درمجاورت بخارآب تولید کاربونیک اسید نموده وسبب ازبین بردن سنگها میشود. (Co₂ ) در زنگ زدن مواد مگنزیم دار و احتمالاً اسکلیت فلزی تعمیرات نیز سهیم است.

Co2 نقش مهمی درتعادل حرارتی کردن زمین دارد بدین صورت که وقتی انرژی آفتابی بصورت الکترومقناطیسی به زمین میرسد. جو زمین اولین ناحیه است که این امواج را دریافت میکند، مقداری از این امواج بوسیله لایه های هوا به خصوص درقسمت های پائین ترکه بخارآب وذرات گرد وغبارآن زیاد است جذب میشود.

حدود 20% زمین هم خود درحدود 30% از اشعه آفتاب را دوباره منعکس میکند وبه این ترتیب درحدود 40% انرژی آفتاب مستقیم به زمین مرسد.

اکساید های نایتروجن(No) :- ازبین تمام اکساید های نایتروجن مونواکساید(No) ونایتروجن دای اکساید(No₂) مهمترهستند.

نایتروجن مونواکساید گازبیرنگ، بی بو، غیرقابل اشتعال ولی تاحدی زهری است، اما نایتروجن دای اکساید گازیست به رنگ قهوه ای غیر قابل اشتعال ولی شدیداً خفه کننده میباشد. این دوگاز مهمترین آلوده کننده های هوا دراکثراجتماعات انسانی ونباتی هستند.

احتراق منبع اصلی تولید مصنوعی اکساید های نایتروجن است. درحرارت های بالا نایتروجن واکسیجن هوا ترکیب وسبب تولید(No) و(No₂) میگردد. این گازها توسط دستگاه های حرارتی منازل، حمام، نانوائی ها وکوره های کارخانه ها ... تولید و وارد جو میشوید. ازعوامل دیگر تولید اکساید های نایتروجن صنایع تهیه نایتریک اسید، تهیه کودهای کیمیاوی، وسایط نقلیه، منابع تولید، برق واحتراق سوخت صنایع میباشد.(8)

 

تاثیراکسایدهای نایتروجن بالای نباتات:

وجود اکساید های نایتروجن در اتمسفیر منجر به آسیب رساندن به نباتات میشود. دلائیل چنین امری مربوط به مشاهداتی است که ازتحت تأثیرقرارگرفتن مستقیم نباتات با اکساید های نایتروجن اتمسفیردرمجاورت منابع صنعتی و درآزمایشگاه های حاصل شده است. تجریبات بیانگرآنست که وقتی نباتاتی مانند لوبیا وپنبه درمعرض تابش نایتروجن دای اکساید درمدت کوتاه (21) ساعت قرار گیرند خالهای کمرنگی دربرگهای آنها مشاهده میشود. زمین بعد از گرم شدن، انرژی حرارتی خود را بصورت تشعشع حرارتی باطول موج بلند به اطراف بخش میکند ولی کاربندای اکساید همراه با بخارآب که نسبت به این امواج زیادی غیر قابل نفوذ اند آنها را جذب وخروج مجدد حرارت ازجوزمین میشود. البته وجود مقدار رطوبت زیاد این پدیده را تشدید میکند که چنین حالت را بنام (Green house effect )، یا اثرگلخانه ای مینامند.

اثرگلخانه ای Co2 وبخارآب موجود در جو زمین نمیگذارد امواج حرارتی دوباره به فضا برگردد با وجود اینکه وجود گاز کاربندای اکساید درجوکاملاً ضروری است اثرگلخانه ای آن نیز بسیارمفید است ولی برخی ازعلما معتقد اند که درصورت افزایش میزان کاربندای اکساید درجه حرارت هوا نیزگرم میشود. علما ازآن حراس دارند که در اثر فعالیت انسان کاربندای اکساید تخلیه شده به هوا بیش از اندازه باشد و این امر باعث بالا رفتن درجه متوسط حرارت کره زمین گردد، دراین صورت ممکن است یخهای قطبی ذوب شده وموجب بالا آمدن سطح آب اقیانوسها ودر نتیجه سبب نابودی نواحی سواحلی وغرق شدن تعداد کثیری از شهرها گردد برعلاوه زیاد شدن کاربندای اکساید درهوا مقداری کاربندای اکساید آبها را نیز زیاد میکند ودرنتیجه آبهای نفوذ کننده مقدار بیشتری کلسیم کاربونیت ومگنزیم را در خود حل وسنگین میشوند. برخی نیز عقیده دارند که افزایش کاربندای اکساید گردش اکسیجن را در زمین تهدید میکند. وهرچه شدت نایتروجن دای اکساید بیشتر باشد به همان اندازه تخریب آن زیاد میشود.(8)

 

اوزون:   اوزون یکی ازگازهای طبیعی جو بوده ونقش مهمی درحفاظت موجودات زنده ازاثرات مرگباراشعه ماورای بنفش آفتاب را دارد. این گازبراثر تشعشعات آفتابی درلایه استراتوسفیر تولید میشود، رعد وبرق نیز سبب تولید این گاز میشود، اوزون همچنین طی یک سلسله عکس العمل های فوتوکیمیاوی درهوای آلوده میگردد.

اوزون گاز بیرنگ ولی با بوی زننده است ویکی از عوامل مهم تشکیل دهنده دود یا (Smog) میباشد. غلظت اوزون در ارتفاعات بیشتر ولی درمجاورت سطح زمین کمتر میباشد. اما درشهرهایکه آلوده گی هوای آنها در اثر سوخت فوسیل ها زیاد وتابش نورآن شدید است غلظت آن خیلی افزایش پیدا میکند.

قسمیکه ما مشاهده میکنیم هوای آلوده بصورت مستقیم بالای برگهای نباتات اثرات زیانباری را انداخته اولاً بالای برگها که عملیه فتوسنتز را انجام میدهند استوماتا با منفزها را مسدود ساخته برگها نمیتوانند این عملیه را انجام دهند قسمیکه میدانیم، برگ فابریکه غذاسازی است وهمچنان به طریقه غیر مستقیم توسط باران های اسیدی ازطریق ریشه متضرر میسازد واین اثرات تقلیل درمیوه، دانه وهمچنان خود نبات تأثیرانداخته ودرنتیجه حاصل را پائین میآورد1.

 

تأثیرات سؤ آلوده گی بالای پروسه نمو:

آلوده کننده های هوا رشد گیاهان را کاهش میدهند واین اثر تاحدی ازطریق اثرات منفی آنها برفتوسنتزعملی میشود آن دسته ازآلوده کننده ها مانند سلیکان دای اکساید (So₂)، اوزون وغیره ازطریق منفزها وارد برگ میشود، به طوری مستقیم با سلولهای فتوسنتز برگ آسیب وارد میکند. درجات مختلف آسیب سلولی توسط اوزون درتربچه ازطریق غشأ سلولی وبسته شدن آن میگردد. توسط دیواردلیل ممانعت ایجاد شده توسط اوزون برای سنتزسلولوزی ومراحل بعدی تشکیل دیوار سلولی ممانعت ایجاد میکند. خسارات اوزون به برگهای خربوزه عبارت از متأثرشدن بافت سطح فوقانی بین برگها تراوش شیره گیاهی ازبرگها متأثرشدن آنها بر برگهای کاملاً توسعه یافته بیش از برگها، جوان تحت تأثیرقرار میگیرد. هوای آلوده توسعه برگهای سوبارا کاهش میدهد وبه پیری زودرس منجرمیشود درسبزیجات رشد ریشه بیش اندام هوای را کاهش میابد غاز اوزون درنوع بادنجان رومی Vc2040 ودرنوع هیبرید نمو میوه را 17 تا 56 درصرکاهش میدهد. با استفاده از انواع تنباکوحساسی به اوزون به نام Bel – W3 ونوع مقاوم Bel – B پیوند زنی متقابل انجام شد سیستم زیشه به نوع Bel – B همیشه کوچکتر از ریشه BWl – W3 است بخش های هوایی هر رقم پس ازانجام پیوند زنی مقابل واکنش خود را نسبت به اوزون حفظ مینماید. حساسیت به را نیافتن اوزون به برگها دلیل بسته شدن منفزها نمی باشد. همچنان حساسیت Bel – W3 ازویژه گی های بیوکمیاوی یا اوزون به برگها ناشی میشود. ودربسیاری از نواحی کشت زرع برنج اثرات وارده به برگها توسط عوامل اکساید کننده مشاهده شده است.

غلظت اوزون از 0.11 حصه درملیو در روزباعث ظهورخثارات جدید میشود. این نمونه لوبیای سبز هرسال در رابطه با اثرازن مورد بررسی قرارگرفته نتایج نشان میدهند که وزن های ترغلاف ها به طوری متوسط 4.5% کاهش یافته با این حال دونوع، ازمیان شش نوع استفاده شده نسبت به آلوده گی هوا مقاومت داشته وبدین وسیله ازتنزل عمل کرد جلوگیری نمودند. یک مطالعه سه ساله با ارقام از سؤ با نشان داد که کاهش نمو توسط اوزون برای شش نوع آزمایش شده 20% میباشد، دراثرآلوده گی سلیکان دای اکساید نموی ساقه و دانه جوکاهش مییابند. وزن خشک ریشه ارقام گندم بطور معنی کم گشته درحالیکه رشد قسمت بالایی تحت تأثیرقرارمیگیرد. گیاهان سؤبا درمرحله گلدهی ومیوه دهی نسبت به آلوده گی So2 حساسی تراند تعداد میوه ها وگلهای گیاهان (Capsicun nannun) همراه با باروری کرده دراثر آلوده گی اکساید گوگرد کاهش مییابد. آلوده گی اکساید گوگرد باعث کاثش وزن هزاردانه نمو دانه ارقام نخود ایرانی شد. این کاهش درارقام H₂208 و Gk30 به ترتیب 38 – 32 درصد بود ودوران گلدهی ورسیده گی غلاف 3- 5 روز به تأخیرافتاد1.

 

تاثیرات سوء آلودگی هوا بالای پروسه تولید:

   آلوده گی درسالیان اخیر که توجه اکثر علمای زراعت را به خود جلب نموده است باعث خسارات زیادی حیوانات نباتات گردیده است. آلوده گی هوا عبارت از موجودیت مواد زیادتر از  حد عادی آن  در هوا میباشد. اثرات که از آلودگی هوا پیدا میشود عبارت از تغیرنموی نباتات تقلیل حاصل وبلاخره سبب از بین رفتن نباتات میگردد.

آلودگی هوا عملاً از اثر صعود گازات فابریکات مانند گاز سلفردای اکساید، هایدروجن فلوراید، سرب وغیره همه از سبب گازاتی که از عبور ومرور وسایط نقلیه پیدا میگردد. مانند هایدروکاربن ها، اوزون وغیره به وجود میاید این مواد ملوثه به شکل طبعی یا مصنوعی درهوا پیدا گردیده وبه اشکال جامد قطرات مایع گازات ویا مخلوطه هر سه شکل به مشاهده میرسد. آلودگی هوابه صورت عموم به دو دسته طبقه بندی میشود.

آلودگی های اولی شامل زرات کاربن، گرد ویا زرات فلزات، دودصنایع وفابریکه ها، گرده های نباتی، مرکبات سلفر که دارای قطرکمتراز mm2.1 ملی متر باشند میباشند همچنان سلفر، نایتروجن، مرکبات اکسجن، مرکبات عضوی وغیرعضوی ، مرکبات هلوجن ومرکبات رادیواکتیف نیز باعث آلودگی های اولی گردیده. واثرات مختلف را بالای پروسه تولید وارد می نماید.

آلودگی های دومی از اثر یکجا شدن دو ویا بیشتر از آلودگی های اولی ویا از اثر تعامل آلودگی های اولی با هوای عادی در صورت موجودیت روشنائی ویا عدم روشنائی به وجود میایند. بطور مثال (smag) از اثر تعامل بین هایدرو کاربن ها واوکسایدهای نایتروجن به وجود میاید ویا اوزون که دراثر تعامل فوتو کمیکل (Photo Chemicul) بین آلودگی های اولی تشکیل شده وبه صفت کمیکل اکسید یزر(Chemieul Oxidizer) عمل مینماید بناءً آلودگی های دومی هوا یاد میگردند.

اثرات که از اثر آلودگی های دومی ویا اولی بالای نباتات به وجود میایند برای اولین بار در سال 1944 توسط بعضی از دهاقین در اطراف دریائی دلاویز درایالات متحده امریکا به مشاهده رسید.

دهاقین از پوهنحی زراعت (Ratigerg) تقاضا نمودند. تا علت این اثرات (خسارات) را جستجو نموده سفارش های لازم را درمورد جلوگیری آن بدهند.نتیجه تحقیقات نشان  داد که خسارات یا اضرار به وجود  آمده اند که باعث آلودگی هوا بالای نباتات به صورت مفصل تحت مطالعه قرار گرفت. زیرا از یک جانب نبات غذای تمام نفوس جهان را تشکیل داده و از جانب دیگر تمام زمین های زراعتی دنیا برای بزر نباتات تخصیص داده شده است که خود به خود اهمیت آن را واضیح میسازد. از آن جمله اثرات بعضی از آلودگی های مشخص را بالای نباتات ذیلاً تحت مطالعه وبرسی قرار میدهیم.

1- تاثیرات دود بالای نباتات:

   بالای نباتات دود تاثیرات ناگواری را وارد می کند وهمچنان بالای سطح نباتات مخصوصاً برگ ها را که دارای سوراخ های تنفسی یا (Stomata) میباشد میگذارد. زرات متذکره درمراحل ابتدائی باعث کم ساختن شدت نور در داخل برگ گردیده ودر این حالت زرات به قسم ستنیشن قرار میداشته باشند. درمراحل پیشرفته باعث تشکیل پرده سرش مانند درسطح برگ شده وباعث میگردد که بعضی از امواج نور به داخل برگ نفوذ کرده نتواند.

 

 

2- تاثیرات فلوراید ها بالای نباتات:

   تجارب نشان داده که هایدروجن فلوراید یک گاز خیلی زهری درنباتات به شمار رفته خوشبتختانه بعضی از نباتات مقاومت در مقابل این گاز زهری از خود نشان میدهند. هر گاه مقدار (HF) 76-70 حصه دریک ملیون هوا به اطراف محیط نشوونمو جواری برسد باعث خساره. اما غلضت های کمتر از 70 حصه در یک ملیون حصه کدام تاثیربارزی وارد نمیکند. ناگفته نباید گذاشت که بعضی از نباتات در مقابل غلظت خیلی کم هایدروجن فلوراید حساسیت دارند. فابریکه های که المونیم، فولاد، فاسفیت وغیره فلزات را تصفیه وتولید مینمایند، گاز هایدروجن فلوراید را آزاد ساخته که از راه Stomata برگها داخل برگ میگردد.

این گاز اکثراً در نوک برگ ها تراکم نموده باعث زهریت در داخل برگ میگردد گاز هایدروجن فلوراید قابل دید نبوده وکدام علایمی درسطح خارجی برگ از قبیل ذرات، دود ویا خاکستر از خود باقی نمی ماند.

تاثیر این گاز در فاصله های نزدیک از فابریکه جات خیلی زیاد بوده درفواصل بعید کمتر به مشاهده میرسد.

زرات سمنت که معمولاً در اطراف فابریکه های تولید سمنت به مشاهده میرسند نیز سبب خسارات شدید بالای حبوبات میگردد از جمله کم ساختن تعداد استوماتائی فعال را میتوان نام برد در مطالعه که صورت گرفت نشان داد که در جو %5 ودرگندم %25 تعداد استوما تا نظر به گندم وجو درعاری از زرات سمنت بوده کمتربه مشاهده رسند که درنتیجه سرعت واندازه ترکیب اضافی را کم ساخته باعث کم شدن مقدار حاصل میگردد.

3- تاثیرات اوزون بالای نباتات:

   اوزون نیز بالای نباتات تاثیر منفی را وارد نموده باعث به وجود آمدن جری ها، لکه ها، سوختگی انجام برگها، و زرد شدن برگ ها میگردد. علایم فوق الذکر مخصوصاً لکه ها درفوصل بین رگ های برگ خوبتر به مشاهده میرسد. باید تذکرداد که لکه ها ناشی ازتأثیر اوزون در سطح فوقانی وتحتانی به مشاهده رسیده ولی واقعیت چنین است که تنها درسطح فوقانی برگها قابل دید میباشد همچنان گرد وخاک طبعی نیز باعث تقلیل حاصل در گندم وجو میگردد.

 

4- تاثیرات سرب بالای نباتات:

   مطالعه بالای گندم وجودر که به اطراف یک جاده کاشته شده بودند صورت گرفت در جاده مذکورعبور ومرور وسایط نقلیه از 851-34200 عراده فی روز بود نتایج حاصله نشان داد که ازدیاد عبور ومرور وسایط نقلیه مقدار سرب در هوا زیاد بوده که در فاصله های نزدیک سرک تعداد سرب زیاد تر ولی درفاصله های دورترکمتر مشاهده گردیده.     جواری نظربه گندم مقدار کمتر سرب را جذب نموده، نبات جواری نشان داده که قسمت زیادی سرب در نصف قسمت بالای جواری به مشاهده رسید1.

 

 

روش های مبازه جهت جلوگیری از آلودگی هوا:

   پاکسازی هوای که استنشاق مینمایم یکی از مهمترین وظایف هر فرد جامعه است. رئیس جمهور ایالات متحده امریکا در پیغام به کنگره در سال 1967 چنین اظهار داشت آلوده گی فضا نه به دلیل آن است که غیر قابل جلوگیری استوانه به خاطر آنکه نمیتوان آنرا از بین برد آلوده گی فضا نتیجه بی توجهی است نباید این غلظت تکرار شود.

 دراینجا میپردازیم به نکات چند درمورد مبارزه علیه آلوده گی هوا:

1- نصب فلترکاتالیزاتور برای بی خطر سازی دود سلنسر .

2- متوقف ساختن موترهای که احتیاج به ترمیم اساسی دارند.

3- ایجاد مراکز کنترول موادآلوده کننده.

4- جایگزین کردن وسایط نقلیه شخصی به عمومی.

5- استفاده از مصرف گاز در کار خانجات.

6- انتقال کار خانه ها صنایع به دور از مزارع و باغات.

7- آموزش هماهنگی وجلب همکاری متخصصین ودهاقین.

8- احداث وتقویه جنگلات.

9- متوقف ساختن قطع بی رحمانه جنگل وتخریب چراگا ها.

 

 

برقراری ارتباط

مقدمه : يكي از ويژگيهاي انسان سالم و موفق، مهارت و توانايي برقراري ارتباط مؤثر و سازنده با ديگران است. آيا شما اين ويژگي را داريد؟ كسب اين مهارت مهم و ضروري در زندگي اجتماعي خيلي مشكل نيست. فقط بايد بخواهيد و تمرين كنيد. در اين نوشتار ما به هفت گام اساسي براي يادگيري اين مهارت اشاره مي كنيم. گام اول: گوش دادن   درحالي كه به نظر مي‌رسد گوش دادن به ديگران بسيار ساده است، اما اگر شنونده فن گوش دادن را نتواند به درستي به‌كار ببندد ارتباط دچار مشكل مي شود. گوش دادن فقط شنيدن كلامي كه طرف مقابل به زبان مي آورد نيست، بلكه شامل برخي موارد به شرح زير است: - اينكه گوينده كيست؟ - ديدگاه او نسبت به مسئله مطرح شده چيست؟ - چه مسائلي او را نگران مي كند، احساساتش چگونه است و چه انتظاري از ما دارد؟ علاوه به اينها يك شنونده موفق بخوبي مي تواند هماهنگي لازم بين ارتباط كلامي و غيركلامي برقرار نمايد، قادر است به كليه ژستها و حالات بدني گوينده توجه كند و خود نيز به هنگام گوش دادن از ژستها و حالات بدني مناسب جهت تاييد و اعلام درك طرف مقابل استفاده كند. او هيچگاه با خميازه كشيدن و يا با نگاه كردن به سرعت و به اطراف، نگاه خود را از گوينده نمي گيرد و دائما” درصدد است تا با تماس چشمي مناسب اين موضوع را به گوينده منتقل نمايد كه علاقمند است به حرفهاي او گوش دهد. به خاطر داشته باشيد تا زماني كه شما به جاي تمركز و دقت در سخنان ديگران به افكار دروني خود گوش مي دهيد، قادر نخواهيد بود شنونده خوبي باشيد. گام دوم: صريح و صادق بودن   صراحت و صادق بودن فرايندي است كه در ارتباطات انساني به شكل نامحسوس اما بسيار موثر نقش بازي مي كند. تاكيد ميشود اين فرآيند قابل ديدن يا شيندن نمي باشد. بلكه دو طرف درگير ارتباط، آن را  حس مي كنند. اگر ارتباطي فاقد صراحت و صداقت باشد، بدون شك، يا قطع خواهد شد و يا به شكل مخدوش، مبهم و ناسالم ادامه مي يابد. اگر نتوانيم يا نخواهيم منظور خود را با صراحت بيان نماييم طرف مقابل به اشتباه مي افتد و به حدس و گمان متوسل مي شود و از واقعيت دور مي گردد. به خاطر داشته باشيم ابهام و عدم صدات در ارتباطات انساني سرمنشاء بسياري از مسائل و مشكلات در ارتباطات فردي است. گام سوم: همدلي و همدردي اغلب ما زماني كه با يكديگر ارتباط برقرار مي كنيم همواره افكار، آرزوها ، تمايلات، نگرانيها و ترسهاي خود را آشكار مي سازيم.  بدين جهت نياز داريم كه ديگران اولا” درك درستي از ما داشته باشند و ثانيا” با ما در زمينه نگرانيها، ترسها و مشكلاتمان همدلي و همدردي كنند. همدردي تلاشي است براي درك و فهم دنيازي ذهني طرف مقابل. براي همدلي بايد بتوانيم خود را جاي ديگران بگذاريم و از دريچه چشم آنها نگاه و احساس كنيم. در همدلي شما مي توانيد سخن طرف مقابل را تكرار كنيد تا بداند كه شما منظور او را دريافته ايد. مثال: دوستتان به شما مي گويد: هم اتاقي‌ام اعصاب من را خرد كرده است به هيچ وجه نمي توانم او را تحمل كنم، با استفاده از طرز رفتار همدلانه مي توانيد به او بگوييد: ( مثل اينكه از دست او خيلي عصباني هستي، اين طور نيست؟ ) به خاطر داشته باشيد كه در برخورد همدلانه مجبور نيستيد در جهت موفقيت با طرف مقابل خود حرف بزنيد. به جاي آن با تكرارصحبت او احساساتش را تصديق كنيد. در ضمن لازم نيست در مقابل حرفهاي طرف مقابل قضاوت و نتيجه گيري كنيد. نكته قابل ذكر اينكه ميان همدلي و همدردي تفاوت وجود دارد، در همدردي شنوندنه سعي مي كند با احساسات و عواطف گوينده همنوايي داشته باشد. بدين معني كه خوشحال شدن به خوشحالي او و متاسف شدن به ناراحتي او منجر مي شود ولي همانطور كه اشاره شد در همدلي، شما الزاما” درصدد تاييد و موافقت با طرف مقابل خود نمي باشيد. همدلي و همدردي هر دو در تداوم ارتباط نقش بازي مي كنند، با اين تفاوت كه در همدلي نقش منطق قوي‌تر از احساس است و شنونده با همدلي به خوبي به حرفهاي گوينده گوش ميدهد تا بتواند براي حل مسئله به او كمك كند، ولي در همدردي صرفا” با تخليه هيجانات و عواطف منفي به او كمك مي كند. گام چهارم: حفظ آرامش و احترام به طرف مقابل ما اغلب در ارتباطات خود با ديگران درصدد ارزيابي آنها برمي آييم و گاه فكر مي كنيم يا بايد نظرات و احساسات آنها را رد كنيم و يا به نوعي (مستقيم و غيرمستقيم) نظرات و احساسات خودمات را به آنها تحميل نماييم. ارتباطاتي كه بر پايه اين روش شكل مي گيرد  غالبا” تداوم نمي يابد و هر دو طرف درگير در ارتباط را دچار مشكل مي سازد. همانطور كه قبلا” نيز اشاره شد، ما بدين دليل با يكديگر ارتباط برقرار مي كنيم تا از طريق آن به حل مسائل و مشكلات، رفع تضادها و تعارضات، رد و بدل كردن اطلاعات ، درك بهتر خود و رفع نيازهاي اجتماعي دست يابيم، در روابطي كه (( ارزيابي ديگران )) عنصر اصلي آن مي باشد نه تنها اهداف مذكور تحقق نمي يابد، بلكه آرامش لازم در ارتباطات انساني نيز از بين مي رود. بايد به خاطر داشته باشيم همه ما مي‌خواهيم ديگران با نظرات ما موافقت  كنند و يا حداقل به افكار و احساسات ما احترام بگذارند و آنها را تاييد كنند، زير عقايد و نظرات ما براي خودمات كاملا” اهميت ندارند، اگر در ارتباط با ديگران اين تصور پيش آيد كه به نظرات آنها احترام نمي گذاريم، ارتباط روند مناسب و هدفمند خود را طي نمي نمايد. در نظر گرفتن اين نكته كه اغلب مردم مانند ما فكر نمي كنند، احساس نمي كنند و به روش خود به دنيا نگاه مي كنند بسيار اساسي است. گام پنجم: مخالفت نمودن به شيوه مناسب   اگر بتوانيم بپذيريم كه ديگران مانند ما نيستند آن وقت مي توانيم به شيوه مناسب با نظرات و عقايد آنها كه به نظر ما صحيح نيستند مخالفت كنيم. به عبارت ديگر بدون بحث و جدل مخرب كه غالبا” همراه با بلند كردن صدا، داد و فرياد، خشم و غضب است مي توانيم به نتيجه مناسب دست يابيم. يكي از مناسب‌ترين شيوه‌ها براي مخالفت كردن با نظرات و عقايد ديگران روش خلع سلاح است. در اين روش، فرد در سخنان طرف مقابل حقيقتي را پيدا مي كند (حتي اگر با مجموعه سخنان او موافق نيست ) و سپس در مقام موافقت و تاييد آن حرف مي زند.. اين روش بر طرف مقابل تاثير آرام بخش عجيبي مي گذارد. ممكن است روش خلع سلاح را نپذيرد ولي جدل، بي فايده و هميشه بي سرانجام است، با اين شيوه در واقع شما پيروز از بحث خارج مي شويد و طرف مقابل نيز احساس پيروزي مي كند و با آمادگي بيشتري به حرفهاي شما گوش مي دهد. مثال: همكلاسي شما مي گويد: اصلا” حرفهاي تو را قبول ندارم! پاسخ شما: بله حق باتوست، ما هميشه نبايد دربست و به صورت صددرصد حرفهاي ديگران را نپذيريم. بايد به خاطر داشت كه لحن پاسخ شما نيز مهم است. اگر پاسخ تحقيرآميز باشد اين روش اثر مطلوب را نخواهد داشت. گام ششم: خودشناسي و افزايش آگاهي شناسايي دنياي ذهني ديگران، همدلي و همدردي كردن با آنها و يا به نتيجه رسيدن بحثهاي ما با ديگران نيازمند خوشناسي و تلاشي براي افزايش اطلاعات و آگاهيهاي خود جهت شناسايي ديگران و محيط زندگي است. آگاهي از نقاط قوت و ضعف، ترسها، اميال،‌ آرزوها و نيازهاي خود و پذيرش صادقانه آنها، كمك مي كند ويژگيها و وخصوصيات ديگران را واقع بينانه‌تر ببينيم و آنها را بپذيريم. در خودشناسي پاسخ دادن به سئوالاتي نظير پرسشهاي زيركمك كننده است: -دوست دارم دوستان و افرادي كه با آنها ارتباط نزديك دارم چه ويژگيهايي داشته باشند؟ -آيا مي توانم رابطه صميمانه و بدون قيد و شرط را با ديگران برقرار نمايم؟ -از درگير شدن در يك رابطه دوستانه چقدر لذت ميبرم؟ -ميزان تعهد من در ارتباطات اجتماعي چقدر است؟ -در مواقع ضروري چقدر مي توانم به دوستانم كمك كنم؟ -آيا در دوستي و ارتباط با ديگران پيش قدم مي شوم؟ -زماني كه مسئله يا  مشكلي در ارتباط با ديگران پيدا مي كنم چگونه عمل مي كنم؟ -آيا انتظارات من از ديگران واقع بينانه است؟ بايد به خاطر داشت خوشناسي و افزايش آگاهي مستلزم صرف وقت، صبوري و تلاشي در جهت تغيير ويژگيهاي منفي خود است. علاوه بر عوامل فوق كمك گرفتن از افراد متخصص نظير روانشناسان و مشاوران نيز ضروري است. گام هفتم: شناسايي افكار تحريف شده اكثر ما در ارتباط با ديگران در چارچوب افكار خود و احساسات از پيش تعيين شده و كليشه‌اي خود رفتار مي كنيم. در بسياري از اين افكار، تصوير صحيحي از واقعيتها موجود نمي باشد. بدين معني كه ما در فرآيند پردازش اطلاعاتي كه نسبت به ديگران داريم دستخوش خطاي شناختي مي شويم. براي روشن‌تر شدن مطلب مثالي بيان مي كنيم: آيا تاكنون براي شما پيش آمده است كه سايه يك شيء مثل يك تكه چوب باريك و بلند يا ريسماني را روي ديوار به شكل مار ببينيد؟ مطمئنا” همه ما در طول زندگي بارها تجربياتي از اين دست داشته‌ايم به اين قبيل تجربيات در علم روانشناسي احساس و ادراك، (( خطاي حسي )) گفته ميشود. سيستم شناختي ما نيز بعضا” دچار خطا و تحريف ميشود. اين خطاها را روانشناسان شناختي (( تحريف شناختي يا خطاي شناختي )) مي نامند. تحريفهاي شناختي مثل آينه و يا دوربيني هستند كه اشكال را به همان گونه كه هستند بازنمايي نمي‌كنند، بلكه شكلهاي عجيب و غريب و نادرستي را نشان مي دهند. تحريفهاي شناختي در ارتباطات انساني مشكلات فراواني ايجاد مي‌كنند، لذا بايد آنها را شناخت و در جهت تصحيح آنها گام برداشت. در اينجا به برخي از مهمترين تحريفهاي شناختي همراه با مثال اشاره مي كنيم. مثال: يكي از همكلاسي‌ها را در دانشكده مي‌بينيد و سلام مي كنيد، اما او جواب سلام شما را نمي دهد و بي تفاوت از كنار شما مي گذرد. در اين حادثه: ذهني كه دچار تحريف و خطاي شناختي است، امكان دارد به يكي از شيوه‌هاي زير اين رفتار را تعبير و تفسير نمايد. -او چقدر خودخواه و مغرور شده است ( پيش داوري ) -حتما” من كاري كرده‌ام ( شخصي سازي ) -هميشه ديگران را ناديده مي گيرد ( تعميم مبالغه آميز ) -رابطه‌ام را بايد با او قطع كنم ( نتيجه گيري و يا تصميم گيري شتابزده ) همانطور كه مي بينيد، هر كدام از شيوه‌هاي مذكور به نوعي منجر به قطع يا مخدوش شدن ارتباط ما با ديگران ميشود، در حالي كه شايد مسئله اساسي، عدم توان ما در پردازش اطلاعات صحيح و مبتني بر واقعيت باشد، كه باعث بوجود آمدن اين مسئله شده است. بايد به خاطر داشت زير بناي تحريفهاي شناختي باورهاي غيرمنطقي است. براي شناسايي اين دسته باورها و مبارزه با تحريفهاي شناختي علاوه بر آگاهي، كمك گرفتن از افراد متخصص نظير روانشناسان بسيار كمك كننده است. سعي مي كنيم اين گامها را به خاطر بسپاريم، آنها را به كار بنديم تا بتوانيم روابط اجتماعي موثر و مستحكم تري با ديگران برقرار كنيم منبع : لکچرنوت تعلیمات آزیر تریب کننده : گل آق "انوری" استاد دانشگاه کندز